جاویدفرهاد
تا "پارسی دری" سخــــندان آرد
ازبلخ نیشاپوروبدخشــــــــان آرد
امکان ضعیف است که دیگر مادر
پوردگری، چوپیریمــــــــگان آرد
دانشگاه باستانی الازهر مصر
در طول دورهی فاطمی، الأزهر به عنوان مسجد جامع و محل برگزاری نماز جمعه در دوران امامان و خلفای فاطمی نقشی اساسی ايفا میکرد که امامان و خلفای فاطمی اغلب خودشان به ايراد خطبه میپرداختند و همچنين اين مسجد مرکزی برای آموزشهای دينی نيز بود. دانشمندان مختلف، از جمله پسر فقيهی مشهور امام المعز، قاضی نعمان، علی بن نعمان و وزير امام المعز، يعقوب بن کلِّس نيز دربارهی فقه فاطمی و کلام و ساير موضوعات به ايراد خطبه میپرداختند. اين مجالس بخش مهمی از فرايند نشر دانش را در دورهی فاطمی تشکيل می دادند. همچنين مجالسی وجود داشت که اختصاصاً برای زنان برگزار میشد.
خليفه و امام فاطمی المعز چندين دانشمند را گمارده بود که در نزديک الأزهر زندگی کنند و امکانات پشتيبانی و حمايت از آنها را نیز فراهم کرده بود. آنها در مسجد جلسات سخنرانی و درس برگزار میکردند. الأزهر یکی از مساجد مهمی بود که در آن نامهی رسمی انصابات قاضی القضات به طور علنی خوانده میشد و قاضی در همان محل بر دعاوی و شکايات نظارت میکرد. در مناسبتهای مهم، گردهمايیها در اين مکان برگزار میشدند و محوطه نورافشانی میشد. در اين مناسبتها غذا نيز ارايه میشد.
پس از دورهی فاطمی، الأزهر توسط ايوبيان در حاشيه قرار گرفت اما توسط مملوکان به عنوان مسجد جامع و مرکز آموزشهای دينی مرمت شده و گسترش يافت. با وجود اينکه الأزهر يکی از مراکز علمی دينی بیشمار به شمار میرفت، موقعيت اوليهاش را به خاطر تاريخاش و مکاناش که تا قرن هجدهم مرکز سياسی، اقتصاد و فرهنگی قاهره به شمار میرفت، حفظ کرد.
بعضی از دانشمندان مشهورتری که در الأزهر زندگی کرده و تدريس کردهاند عبارت بودند از ابن الهيثم (و. ۴۳۰ ه.ق. / ۱۰۳۹ م.) و بعداً ابن خلدون (و. ۸۰۸ ه. ق. / ۱۴۰۶ م). حتی در طول دورهی فاطمی، تعميرات و اضافاتی در ساختار این بنا صورت گرفت. در
طی حکومت ايوبيان، بعد از دورهی فاطمی از اواخر قرن دوازده ميلادی تا اواخر قرن ۱۳ ميلادی، الأزهر مورد غفلت واقع شد. مملوکان بخشهای فراوانی به مسجد و پيروانِ آن افزودند تا اوايل قرن هجدهم ميلادی و حتی سالهايی از اين قرن ادامه داشت.
امروز، الأزهر هنوز یکی از مهمترين مساجد جامع بزرگ قاهره است. الأزهر به عنوان يک مرکزی علمی تغيير شکل داد و در اواخر قرن نوزدهم ميلادی در زمان حکومت پاشاهای عثمانی، تبديل به دانشگاهی مدرن، چند-رشتهای با اعضای هيأت علمی مختلف شد که محوطههای و شعبههايی در قاهره و ساير شهرهای مصر داشت و همچنين پيوندهايی با نهادها و مراکز آموزشی بينالمللی داشت.
الأزهر هميشه دانشجويانی را از سراسر جهان اسلام به خود جلب میکرده و اين جريان امروز هم ادامه دارد. مجموعهی کتب الأزهر به خاطر تعداد فراوان نسخههای خطی مربوط به علوم کلامی اسلامی که در خود جای داده است، مشهور است.
شناخت عرفانی
حرف حرف این شعـرم یک پیـام انسانیست
بیت بیت آن جمـــله احــتــــرام انسانیست
آنچه من همیگــویم از شنـــــاخت عرفانی
بهترین شنــاخت ما ازمقـــــام انسانیست
هرچه آرزو داری دردل خــــــــــودت بنـــگر
جایگاه او دایــم در مـــــــــــرام انسانیست
عاقلان همه یک جا حــــرف من پذیرفتــند
این مقوله پیـوسته حرف عــام انسانیست
من در این سخـن دارم صد دلیـــــل جانانه
گربگویمت جـــــــــانا این امــام انسانیست
در همین سخنهـــــــایم بارها تـــــوجّه کـن
تا بدانی این مطــــــــلب نام نام انسانیست
خسروا تو گـــــل گفتی راز های حکــمت را
این رساترین اصل انتظــــــــام انسانیست
خلخان زیباک بدخشان
مایـــیم به عفـــــو تـو تـــــولاکرده
وز طاعت معصیت تبــــــــــرا کرده
آنجا که عنـــــــــایت تو باشد، باشد
ناکرده چو کرده، کرده چون ناکرده
